Mehmet Şadi Polat

15 Nisan 1946: Ankara'da Millî Kütüphâne'nin temeli oluşturan 8.000 kitaplık kütüphâne, Adnan Ötüken tarafından hizmete konuldu. Türkiye'de Millî Kütüphane fikri Tanzimat döneminde doğmuştu. Ancak düşünülen, halk kütüphanesi tipinde büyük bir kütüphane idi ve kurulması hâlinde 'Millet Kütüphânesi' adıyla faaliyete geçirilmesi düşünülüyordu.

1870 yılında Hadika Gazetesi'nde çıkan 'Kütüphâne-i Umumî' başlıklı yazı, bu konunun aydınların gündemine Sultan Abdülaziz Han döneminde girdiğini göstermektedir. Nitekim Tahir Münif Paşa, 1871 yılında, Maarif Meclisi başkanlığında bulunduğu sırada bir lâyiha kaleme alarak kütüphane ihtiyacından söz açar ve yer olarak da Çemberlitaş'ın karşısında, bugün üzerinde büyük bir iş hanının bulunduğu yanık Elçi Hanı'nın arsasını teklif eder. Edhem Pertev Paşa, o tarihte henüz 'Efendi' olan Münif Paşa'nın lâyihasını çeşitli ilavelerle zenginleştirerek Sadrazam Ali Paşa'ya sunmuştur. Raporun akıbeti hakkında bilgimiz yok; ancak bazı kaynaklarda yabancı bir mimara planlarının çizdirildiği ve o zamanki parayla yirmi bin altına mal olacağının hesaplandığı belirtilmiştir. 

 

İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra da bir Kütüphane-i Osmanî kurulması için Mısır'dan getirtilen bibliyografya mütehassısı Ahmet Zeki Paşa kapsamlı bir rapor hazırlayarak devrin sadrazamına sunar. Avrupa'daki Bibliotheque Nationale'ler örnek alınarak hazırlandığı anlaşılan raporda târif edilen kütüphanede yerli ve yabancı eserler yanında, eski yazma eserler de yer alacaktır. Hatta yazmaların fotoğraflarının alınması ve eserlerin orijinalleri yerine fotoğraflarının okuyucuya sunulması düşünülmüş, bu maksatla bir de fotoğraf atölyesinin kurulması, ayraca Derleme Kanunu'na benzer bir kanun çıkarılarak derlenecek kitapların bibliyografik listelerinin her ay Ceride-i Resmiye'de neşredilmesi teklif edilmiştir. Ne yazık ki bu rapordan da bir sonuç alınamamıştır. 1917 yılında da İstanbul gazetelerinde, Mercan Yokuşu'nda bir Kütüphane-i Millî'nin kurulacağı, bunun için üç milyon lira gerektiği yolunda haberler çıkarsa da arkası gelmez.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Hars Müdürü Dr. Hamit Zübeyr Koşay'ın Maarif Vekâleti'ne sunduğu 'Kütüphanelere Dair' adlı raporda Millî Kütüphane'ye benzeyen bir devlet kütüphanesinin Ankara'da kurulması teklif edilir. Mimar Kemaleddin Bey de 1927 yılında Millî Kütüphane planları hazırlamıştır. Cumhuriyet'in 10. yılı dolayısıyla Ankara'da bir Millî Müze, İlim ve Sanatlar Akademisi'nin ve bir Millî Kütüphane'den oluşacak bir kompleks inşa edilmesi için teşebbüse geçildiği, 1933 yılı gazetelerinde haber olarak yer almıştır. Projenin ısmarlandığı Prof. Egly'nin tatbikat projelerini yapması Avrupa'ya gönderildiği biliniyor. Egly'nin projesindeki kütüphanenin girişi, salonlarındaki gravür ve fresklere varıncaya kadar tasvirleri, gazetelerde haberlere konu olmuş; fakat bu çalışmalar da yarım kalmıştır. Egly'nin planlarının o yıllarda Millî Eğitim Bakanlığında çıkan yangında yok olduğu sanılıyor.

Milli Kütüphâne meselesi 1938 yılında da TBMM'de gündeme getirilir. Adnan Ötüken, aynı yıl modern kütüphanecilik tahsil etmesi için Almanya'ya gönderilmiştir. Tahsilini tamamlayıp Millî Kütüphane kurma idealiyle yurda dönen ve Millî Eğitim Bakanlığı Neşriyat Müdürlüğü'ne tâyin edilen, bunun için eğitimli personele ihtiyaç duyulduğunu bildiği için Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde 1945 yılında ilk kütüphanecilik kursunu açar. Hayal ettiği kütüphanenin kuruluş çalışmalarını 15 Nisan 1946'da Neşriyat Müdürlüğü'nde küçük bir büroda başlatan Adnan Ötüken, kısa zamanda 8.000 eserden oluşan bir koleksiyon oluşturur. 1 Nisan 1947'de geçici olarak başka bir binaya taşınılmış ve bu dönemde koleksiyon adedi 60.000'e ulaşmıştır. Söz konusu koleksiyon, daha iyi hizmet verilebilmesi için Ankara Kumrular Sokak'ta hâlen Ankara İl Halk Kütüphanesi tarafından kullanılan binaya taşınır ve 16 Ağustos 1948 tarihinde okuyucuya açılır. 

29 Mart 1950 tarihinde kabul edilen Kuruluş Kanunu ile kimlik kazanan Millî Kütüphâne bünyesinde, 18 Mayıs 1955'te kabul edilen Millî Kütüphane'nin Kuruluşu Hakkında Kanun'a Ek Kanun'la bir Bibliyografya Enstitüsü'nün kurulması sağlanır. Öte yandan Kumrular Sokak'taki binanın gelecekte ihtiyaçları karşılayamayacağı düşünülerek yeni bir bina yapılması için 1965'te çalışmalara başlanır. 1973 yılına kadar devam eden planlama döneminin ardından inşasına başlanan bugünkü bina 1982 yılında tamamlanır. 5 Ağustos 1983 tarihinde hizmete açılır. Bugüne kadar Adnan Ötüken, İ. Nedim Özerdim, İzzet Özgüç, Esin Karaaslan, Nejat Sefercioğlu, Müjgan Cunbur, Şahika Ünal, Altınay Sernikli ve Tuncel Acar'ın müdürlük yaptıkları Millî Kütüphane, derleme, satın alma, bağış veya değişim yoluyla sağladığı materyalleri, gerekli teknik hizmetlerini tamamladıktan sonra araştırmacıların hizmetine sunmakta ve gelecek nesillere aktarmak üzere muhafaza etmektedir.

Millî Kütüphane 2009 yılı başlarında; 1.144.711 basma kitap, 56.220 eski harfli Türkçe basma kitap, 26.906 yazma, 1.413.582 süreli yayın ve 199.822 adet kitap dışı yayın olmak üzere toplam 2.841.241 adetlik büyük bir koleksiyona sahip idi.