Yazdır
Gösterim: 684

'Haşim SÖYLEMEZ

 Hvel_Bk'Hüve'l Bâkî...' Bâkî olan sadece O'dur. Gerisi hep gelip geçici, bir lâhzalık yalan dünyadır, "Ruhuna El Fatiha" diye biten mezar taşlarıyla sembolleşen... Evet, mezar taşımız 'başımız' olduğundan 'alnımıza' da benzer yazılar yazılır. Ama şu fani dünyada mezar taşı deyip de geçmeyin. Her biri ayrı bir mesaj içeren, geçmişin izlerini geleceğe taşıyan ve en önemlisi de hayatın en büyük gerçeğini, yani ölümü hatırlatan bu taşlar yabana atılmamalı elbet. 'Kabir şehirleri' mezarlıklar, âdeta birer 'tarih ve tefekkür okyanusu' sunar bize bu mânâda...

 "Mevcut yüksek sanat abidelerimiz 'faraza' ortada olmasaydı bile, mezarlıklarımızda bulunan nihayetsiz eserler, bu milleti medeniyet göklerine çıkarmağa kâfi gelirdi." Ömrünü mezarlıkları araştırmaya vakfetmiş bir kültür adamına, Fazıl İsmail Ayanoğlu'na ait bu ifadeler. Yine mesela Mehmed Süreyya Bey de meşhur 'Sicill-i Osmanî' adlı eserini hazırlarken, ekseriyetle mezar taşlarından yararlanmış.

 KAYBOLAN GEÇMİŞİ KURTARMAK

 Peki Türk-İslam kültürünün derin izlerini yansıtan abide mezarlıklarımız ne durumda? Veyahut âdeta bir ibret vesikası olarak her daim dikkatimizi celp eden hazirelerimizin hali nicedir? Bu soruların cevabı maalesef iç açıcı değil. Türkiye'de tarihî özelliği olan mezarlıklarla ilgili bir envanterin olmaması bir yana, bu mezarların gerektiği gibi korunduğu da söylenemez. Nitekim Sicill-i Osmanî'ye kaynak olan mezarlık kitabelerinin önemli bir kısmının bugün ortada olmaması da bunun 'cansız' şahidi... Lakin her mezarlığın tarihi 'makûs' değil; şükür ki istisnaları da var bunun...

 Zeytinburnu Belediyesi Türkiye'de âdeta bir ilki gerçekleştirerek Zeytinburnu ilçesi sınırları içinde bulunan 15 mezarlığı düzenleyip mezarları ve tabii ki, mezar taşlarını ortaya çıkardı. Tanınmış hattatlardan Yrd. Doç. Dr. Süleyman Berk'in 2 yıl süren çalışması sonucunda 3 bin 500 tarihî mezar ve hazire tek tek fotoğraflanıp ayrıntılı bir envanter kitap oluşturuldu. Envanter çalışmasının yanında önemli görülen mezar taşları da 352 sayfalık "Zamanı Aşan Taşlar" isimli kitapta toplandı.

 Zeytinburnu Belediyesi tarafından piyasaya çıkarılan kapsamlı ansiklopedik kitap örnek teşkil edecek nitelikte. Belediye Başkanı Murat Aydın, manevi eğitim alanları olan mezarları gelecek kuşaklara tanıtmak için böyle bir çalışmayı ortaya koyduklarını söylüyor: "Bunun yanında, birer açık hava müzesi durumunda olan mezarlıklarımızın, tarih bilincimize ve toplumsal hafızamızda da büyük etkileri olacaktır. Bir kere zaman zaman şaşkınlığa uğrayan, bocalayan, tereddütler geçiren toplumsal hafızamızı, şuurunu, kuvvetini ve dirayetini bu ölümsüz anıtlara bakarak tazeleyebiliriz. Bu düşünce ile sınırlarımız içindeki bütün mezarlıklardaki anıtmezarları fotoğraflayıp kayıt altına aldık ve düzenlenmesini yaptık."

 ZEYTİNBURNU MEZARLIKLARINDA ÜNLÜLER GEÇİDİ

 Zeytinburnu sınırları içinde bulunan mezarlıklar tam anlamıyla bir İstanbul, dahası bir Türkiye profili veriyor. Her sınıftan ve gruptan önemli ve sıradan kişilerin mezarları mevcut. Sur dışında, Merkez Efendi ve Seyyid Nizam Hankahı, Yenikapı Mevlevihanesi, Erikli Baba Tekkesi etraflarında ve Topkapı'da geniş mezarlık alanları oluşmuş. Sosyal, dinî ve kültürel açıdan önemli olan bu mekânlarda çok önemli kişiler defnedilmiş. Osmanlı döneminde olduğu gibi Cumhuriyet döneminde de önemli isimlerin bu mekânlara defni devam etti. Musa Muslihiddin (Merkez Efendi), Seyyid Nizam, Ahmet Kemal Dede, Aşçı Dede, Hattat Kayışzade, Hafız Osman Efendi, Hattat Şevki Efendi, Tamburi Cemil, Tepedelenli Ali Paşa gibi şahsiyetlerin yattığı bu mezarlıkların yakın tarihteki bazı ünlü misafirleri de şöyle: Halide Edip Adıvar, Tahsin Öz, Ressam İbrahim Çallı, Sadettin Kaynak, Rıza Nur, Abdülhak Şinasi Hisar, Hamdullah Suphi Tanrıöver, Ekrem Hakkı Ayverdi, Samiha Ayverdi, Rifai tarikatının önemli simalarından Kenan Büyükaksoy, Şemseddin Yeşil, Hattat Halim Özyazıcı, Ressam Sami Yetik, Mükremin Halil İnanç, İbnülemin Mahmud Kemal ve daha niceleri...

 15 AÇIK HAVA MÜZESİ

 Zeytinburnu'nda bulunan çok sayıdaki tekkeden dolayı bu mezarlıklarda çok sayıda tarikatın iziyle karşılamak mümkün. Belki de bu mezarlıkları farklı kılan en önemli unsur bu; Mevlevi, Bektaşi, Nakşî, Sünbüliye, Melami başlıklı mezar taşları hemen dikkat çekiyor. Her taşın özelliği tarikatına göre değişkenlik arz ediyor. Ama ana tema sarık etrafında toplanıyor. Bektaşi ve Nakşî mezar başı dikine ve yuvarlık bir görünüm arz ederken sadece Melami mezar taşında sarık yok. Bunun yerine sadece köşeleri hafif oyulmuş taş kitabelerle yetinilmiş.

 Zeytinburnu sınırları içerisinde, Merkez Efendi Camii Haziresi ve Mezarlığı, Tahir Efendi Mezarlığı, Dedeler Mezarlığı, Kozlu Mezarlığı, Yeni Kozlu Mezarlığı, Silivrikapı ve Ayvalık Mezarlıkları, Seyyid Nizam Camii Haziresi ve Mezarlığı, Kazlıçeşme Mezarlığı, Yedikule Mezarlığı, Erikli Baba Tekkesi Haziresi, Topkapı Çamlık Mezarlığı, Eski Topkapı Mezarlığı, Maltepe Mezarlığı, Yenikapı Mevlevihanesi ve Hamuşan'dan oluşan 15 mezarlık alanı bulunuyor. Bu mezarlardaki mezar taşları aynı zamanda bir açık hava hat müzesini de andırıyor. Duaların, ibretlik sözlerin yazılı olduğu mezar taşlarının bazılarında ebcet hesabı ile, ölen kişi hakkında bilgi verilmesi de dikkat çekiyor.

 Mezar taşlarında celi sülüs, celi talik, kufi yazı stilleri kullanılmış. Zeytinburnu'ndaki bu mekânlar, çok sayıda ünlü hattatın yazdığı mezar taşları sebebiyle de ayrı bir önem arz ediyor. Hattat Sami Efendi, Hattat Şevki Efendi, Hattat Hamid Efendi, Said Efendi, Hasan Çelebi başta olmak üzere 15-20 önemli hattatın yazdığı taşlar, yeni nesil hattatlara da örnek teşkil ediyor. Hattat Süleyman Berk de bu konuya dikkat çekiyor: "Buradaki yazılar çok kıymetli. Önemli hattatlara ait eserler bugün büyük paralara satılıyor; ancak onların yazıları mezar taşlarında bulunuyor. Her hattat buradan faydalanıp örnekler alıyor. Zeytinburnu'ndaki mezartaşları bu sebeple çok değerli."

 Hattat Süleyman Berk, çalışmalar sırasında mezarlıkların tahrifatıyla birlikte yok olan çok sayıda mezara da şahit olmuş. Berk, bazı önemli isimlere ait mezar taşlarının, dolayısıyla mezarının da kayıplara karıştığını belirtiyor. Daha önceki kaynaklarda varlığı tespit edilen bazı mezar taşlarına son çalışmada rastlanmamış. 1950'deki Zeytinburnu mezarlıkları ile ilgili kaynaklarda belirtilen çok sayıda mezar şimdi kayıplara karışmış. Mezar taşı kayıp olunca doğal olarak mezarı da ortalarda görünmüyor; daha doğrusu nerde olduğu tespit edilemiyor.

 PİYER LOTİ'NİN KADIN KAHRAMANI DA KAYIP

 Ayvalık Mezarlığı'nda varlığından bahsedilen börklü yeniçeri taşları ile Eski Topkapı Mezarlığı'nda olması gereken Piyer Loti'nin roman kahramanı Hatice Hanım'ın (Aziyade) mezar taşı kitabesine de rastlanmamış. Aynı şekilde Kazlıçeşme Mezarlığı'nda bulunması gereken önemli tarihî mezar taşları da kayıplara karışmış durumda. Süleyman Berk, kaybolan taşlardan bahsederken Merkez Efendi Mezarlığı'nda bulunan ünlü "Karı dırıltısından vefat eden Halil Ağa" mezar taşı kitabesinin hâlâ dimdik durmasının sevindirici olduğunu söylüyor tebessümle...

 Zeytinburnu'nun bütün mezarlıklarındaki tarihî mezar taşlarının en ince detayına kadar incelenip kayıt altına alındığı kapsamlı çalışmada izlenen yol, ekibi bayağı yormuş. Mezarların etrafı temizlendikten sonra taşlar aslına uygun biçimde düzeltilip yerine yerleştirilerek fotoğraflanmış. Ardından Osmanlı arşivlerinde çalışan görevlilerin yardımıyla üzerlerindeki bütün yazılar okunup bir deftere not edilmiş. Bütün işlemler aynı zamanda bilgisayar ortamına taşınarak sanal âlemde de kalıcı olması sağlanmış. Süleyman Berk, her şeye rağmen önemli bir uyarıyı yapmaktan da geri durmuyor: "Gömü var düşüncesiyle eski mezar taşları definecilerin saldırısına uğruyor. Mezarlar kazılıyor, taşlar kırılıyor. Bunun önlenmesi gerekir. Başka türlü tahrifatlar da sürüyor. Mezar taşı işiyle uğraşanlar da bazen tarihî taşları kırıp yeni mezar taşları üretiyorlar. Hava şartları da taşlara büyük zarar veriyor. Hava kirliliği ve kuzey rüzgârları gibi sebeplerle dokusu pek sağlam olmayan taşlar ciddi biçimde zarar görüyor. Bunların her şekilde korunmaya alınması şart."

 http://www.aksiyon.com.tr/

 Haşim Söylemez